Triển lãm "Dế mèn phiêu lưu ký"

   – Thưa ông Trần Đăng Khoa! Trong chuyên mục này, chúng ta cũng đã bàn quá nhiều về những vấn đề thời sự nóng hổi ở trong nước và quốc tế. Tuần này, trong bầu khí quyển đã nhuốm hơi xuân, có lẽ chúng ta tạm dừng lại một kỳ, để bàn về hội hoạ…

   – Bà là người “mồi chuyện”, người “chèo lái” của cuộc “đấu khẩu” này. Câu chuyện đi về đâu, bàn về nội dung gì là do bà quyết định chứ có phải tôi đâu. Mà bàn về hội hoạ, sao bà lại hỏi tôi?. Tôi đâu phải hoạ sĩ. Hội hoạ tôi “mù đặc”.

  – Sở dĩ tôi gõ cửa ông, vì gần đây có rất nhiều tác phẩm văn học được “chuyển thể sang hội hoạ” mà lại rất thành công. Ngay cả ông cũng đã có mấy tác phẩm rồi. Cách đây 7 năm, một nữ hoạ sĩ nổi tiếng của Pháp, bà Dominique de Miscault đã tuyển chọn 37 bài thơ của ông trong đó có 7 bài thơ thời trẻ con và 30 bài ở thời trưởng thành chuyển hội hoạ trừu tượng. Triển lãm thơ ông đã được tổ chức ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Thủ đô Paris Pháp.

Mới đây, tập thơ “Góc sân và khoảng trời” cũng đã được nhóm hoạ sĩ trẻ 8X, 9X chuyển sang tranh, in thành 5 tập, chia thành các chủ đề,  rồi gộp lại thành một tập dày, giá bán lên đến 250 ngàn đồng một cuốn khổ vuông to, do nhà sách Huy Hoàng in. Thế mà trong một tháng đã hết veo. Bây giờ tập truyện nổi tiếng “Dế mèn phưu lưu ký” của nhà văn Tô Hoài cũng đã được chuyển thành tranh. 5 giờ chiều ngày 20/1/2018 khai mạc triển lãm “Dế mèn phưu lưu ký” của Trung tâm nghệ thuật đương đại tại Thanh Xuân Hà Nội.

Những người tham gia vẽ Dế Mèn là một dàn hoạ sĩ “gạo cội”: Trương Qua, Ngô Mạnh Lân, Thành Chương, Tạ Huy Long, Nghiêm Xuân Hoàn, Đậu Đũa. Trong số 6 hoạ sĩ này, có ba bác ở lứa tuổi 70, trên 70. Còn ba hoạ sĩ thuộc lứa 8X, 9X. Hoạ sĩ Ngô Mạnh Lân, Trương Qua vẽ minh hoạ truyện Dế mèn từ những năm 40 của… thế kỷ trước. Hoạ sĩ Thành Chương là một tên tuổi lớn, ông có hàng trăm bức tranh vẽ gà trong năm Dậu. Ông còn vẽ trâu rất tài. Giờ ông vẽ Dế mèn.

Triển lãm diễn ra trong thời gian khá dài

– Vâng! Độc đáo! Quả là rất độc đáo và thú vị! Ấy là cái triển lãm về chú Dế Mèn vô cùng quen thuộc của nhà văn Tô Hoài. Trong chúng ta, hầu như ai cũng biết chú Dế Mèn. Bạn đọc đã quen với chú, cùng các “chiến hữu” của chú –  những Dế Trũi, Bọ Ngựa, Xiến Tóc, Cào Cào, Châu Chấu…  một thế giới loài vật suốt hơn nửa thế kỷ nay.

Võ sĩ Dế Mèn còn “cõng” cả ông bố đẻ của mình là nhà văn Tô Hoài đi tung hoành khắp nơi ở trong nước, rồi sang cả Nga, Thái Lan, Ba Lan, Đức, Pháp và còn rất nhiều các nước khác nữa. Chú nổi tiếng đến mức, dường như nhắc đến nhà văn lớn Tô Hoài, người ta chỉ còn biết  mỗi chú Dế Mèn thôi, mặc dù Dế Mèn chỉ là một nhân vật trong hàng trăm hàng ngàn nhân vật của Tô Hoài. Những nhân vật khác cũng hay lắm.

Thậm chí còn hay hơn Dế Mèn nhiều. Vậy mà lạ. Không hiểu sao, người ta cứ nhớ đến chú Dế. Có khi còn lấy cả tên chú ra mà gọi ông Tô Hoài. Tôi nhớ có lần cùng nhà văn Tô Hoài đến giao lưu trò chuyện với các bạn đọc nhỏ tuổi ở Cung Văn hoá Thiếu nhi Hà Nội. Hồi đó, bác Tô Hoài mới ngoài 80 thôi. Bác vẫn còn rất khoẻ.

Các bạn đọc nhỏ tuổi cứ vây quanh bác: “Cháu chào ông Dế Mèn!”. “Ông Dế Mèn ơi! Ông Dế Mèn cho cháu xin chữ ký!”. Thế rồi cứ cồn lên. Chỗ này “Ông Dế Mèn!”. Chỗ kia “Ông Dế Mèn!”. Đến nỗi nhà văn Tô Hoài phải kêu ầm lên: “Không! Tôi không phải Dế Mèn! Các em nhầm rồi! Tôi là Dế Cụ! Tôi là bố Dế Mèn! Tôi đẻ ra Dế Mèn đấy!”. Sau này, tôi còn nhiều dịp trò chuyện với nhà văn Tô Hoài.

Mô hình chú bọ ngựa

Lại nhớ có lần, một phóng viên báo Tiền Phong đùa hỏi ông: “Bác Tô Hoài ơi! Gần đây lại xuất hiện con mèo máy Doreamon. Bây giờ trẻ con chỉ thích Doreamon thôi! Chúng quên mất Dế Mèn rồi. Là bố đẻ Dế Mèn, bác có  buồn không?”. “Sao lại buồn? – Nhà văn Tô Hoài cười tủm tỉm –   Doreamon có chỗ của Doreamon. Dế Mèn có ao hồ đầm phá của Dế Mèn!”. Quả đúng như vậy thật. Bây giờ là thời mở cửa.

Không phải Doreamon hay Thuỷ Thủ Mặt Trăng xuất hiện thì Dế Mèn phải ra khỏi cửa. Ao hồ, đầm phá là xứ sở riêng của Dế Mèn. Và ngoài ao hồ, đầm phá, Dế Mèn còn ngự trị trong những trang sách và trong cả thế giới tuổi thơ của trẻ con và không phải chỉ có trẻ con. Dế Mèn còn là người bạn đường của người lớn nữa. Suy cho cùng, trong thế giới huyền diệu, người lớn luôn là một đứa trẻ cao tuổi.

Bởi thế, có nhà văn từng trải đã khẳng định: “Ai chơi được với trẻ con, người đó sẽ bất tử. Bởi trong một đứa trẻ bao giờ cũng có một người lớn đang trưởng thành, và trong một người lớn luôn có một đứa trẻ không bao giờ già đi”. Tuy nhiên thế, bấy lâu nay, chúng ta thường chỉ biết đến chú Dế Mèn ở trong những trang sách của nhà văn Tô Hoài.

Những trang sách rậm rịt những chữ giờ đã trở nên ngột ngạt, nên thi thoảng, chú Dế cũng phải bám vào cây cọ thần của các hoạ sĩ Ngô Mạnh lân, Trương Qua, Tạ Huy Long mà lách qua các khe chữ rồi hiện hình ra qua các trang minh hoạ khá sinh động. Bạn đọc cũng nhờ thế mà được chiêm ngưỡng hình hài trong đời thực của chú cho đỡ mỏi mắt.

Những thứ mà trước đây chúng ta chỉ đọc và hình dung qua con chữ thì nay được thể hiện bằng hình ảnh rất sống động và vui nhộn

Và lần này thì không phải chỉ có chú Dế mà cả Xiến Tóc, Bọ Ngựa, Cào Cào, Châu Chấu, một đội ngũ trùng điệp trong những cánh quân của Dế Mèn, một thế giới nhân vật đã nhảy từ trang sách ra ngoài đời thực trong triển lãm nghệ thuật đương đại. Có thể nói đây là lần đầu tiên, bạn đọc không phải chỉ đọc mà còn được ngắm Dế Mèn và các chiến hữu của chú ta bằng con mắt thực của mình.

Các hoạ sĩ tài danh Ngô Mạnh Lân, Trương Qua, Thành Chương, Tạ Huy Long, Nghiêm Xuân Hoàn, Đậu Đũa đã sáng tạo trên chất liệu văn chương của Tô Hoài. Nói một cách nôm na thì đây là những bức tranh minh hoạ cho cuốn sách nổi tiếng của Tô Hoài. Nhưng cái giỏi của các hoạ sĩ là bằng tài năng và sự thăng hoa sáng tạo của mình, họ đã biến những bức minh hoạ thành tác phẩm nghệ thuật độc lập, thoát hẳn ra ngoài bóng chữ và hơi văn.

Đến nỗi người ta chẳng còn biết các hoạ sĩ minh hoạ cho văn Tô Hoài, hay văn Tô Hoài minh hoạ cho các tác phẩm hội hoạ của các hoạ sĩ. Có lẽ là cả hai chăng? Vì thế, tôi mới bảo đây là một triển lãm rất độc đáo và thú vị. Hay nói một cách khác, đây là những người tài ngắm nhau, chiêm ngưỡng nhau. Họ như những tấm gương cùng soi vào nhau. Và tất cả cùng sáng lấp lánh…

 – Vâng! Quả là rất thú vị. Gần đây, quả là tranh đang lấn át văn…

 – Nếu bảo tranh lấn át văn thì cũng không phải. Vì đấy là hai thể loại khác nhau. Các em rất thích tranh truyện. Đặc biệt là bộ tranh truyện Doreamon. Xung quanh bộ tranh truyện này cũng có nhiều ý kiến trái ngược. Không ít người từng lên án gay gắt, cho đó là sách tuyên truyền bạo lực, đặc biệt là các bậc phụ huynh học sinh. Nhiều người còn cấm con đọc vì lo con hư hỏng.

Cảnh hỗn chiến đánh nhau với nhà kiến

Doreamon là bộ tranh truyện của Nhật Bản. Nó không chỉ được phát hành rộng rãi ở Nhật Bản mà còn ở nhiều nước trên thế giới. Chúng ta chăm lo cho con em chúng ta, các bậc cha mẹ ở các nước trên thế giới họ cũng chăm lo cho con cái họ chứ. Vậy tại sao họ lại khuyến khích con cái mình đọc Doreamon? Cũng lại có người lấy ngôn trong bộ sách ra để mổ xẻ, phân tích và lên án nó thiếu tính văn chương.

Làm gì có cái thứ văn chương nào lại toàn những câu què, câu cụt, những bùm, rầm, chát, bốp, ối oái. Tôi nghĩ, những cuốn sách bạn đọc thích, các em yêu thích và say mê, chắc cũng phải có một cái gì đó. Chúng ta không nên vội vã lên án và quy chụp. Thực tình, qua tìm hiểu kỹ lưỡng, tôi được biết các anh chị trong ban biên tập cũng đã tước bớt những mảng làm người ta nghĩ đến chuyện bạo lực, chỉ giữ lại những gì tối thiểu không ảnh hưởng đến cốt truyện.

Thêm nữa đây là tranh truyện chứ không phải truyện tranh. Truyện tranh thì truyện là chính, tranh là phụ. Tranh chỉ minh hoạ cho truyện. Nhà xuất bản Kim Đồng đã in rất nhiều truyện tranh của ta, như Sát thát, Anh hùng Nguyễn Văn Trỗi, , Anh hùng Nguyễn Văn Bảy, Tấm Cám, Thạch Sanh…Còn tranh truyện thì ngôn ngữ chính của cuốn sách là tranh. Ví như Doreamon và rất nhiều tranh truyện khác ở Nhà xuất bản Kim Đồng.

Ở đó ngôn ngữ được giản lược đến mức chỉ còn đối thoại và tiếng động. Đấy đâu phải là văn mà ta bàn chuyện câu cú, chữ nghĩa? Nó chỉ đơn thuần là âm thanh, tiếng động được ghi ra giấy và cũng ghi ở mức tối giản. Trong tranh truyện, nhân vật luôn biến hoá. Tốc độ cuốn rất nhanh. Ngay trong một trang cũng chứa đầy những đột biến thông minh và bất ngờ mà người xem không thể lường trước.

Đó không phải những bức tranh chết. Nó luôn sống động. Các em như được xem một cuốn phim hoạt hình chiếu trên mặt giấy. Những tiếng bùm, chát, ối oái kia là những âm thanh, tiếng động của phim. Một loạt hành động, cử chỉ của nhân vật được đẩy sâu vào cõi tưởng tượng.

Các em không chỉ đơn thuần là người xem tranh mà còn được các tác giả kéo vào cuộc, cùng tham gia sáng tạo với các tác giả. Ở đây, người đọc và các tác giả dường như không còn khoảng cách nữa. Các em được tôn trọng, được các tác giả kéo vào cuộc chơi. Đó là một trò chơi rất thông minh và đầy chất trí tuệ. Vì thế mà các em thích chăng?

 – Xin cảm ơn ông!

SONG YẾN ghi

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here