Đông trùng hạ thảo “made in Việt Nam”

Năm 2012, Viện Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn), trụ sở tại quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội, công bố nghiên cứu sản xuất thành công nấm đông trùng hạ thảo, loại dược liệu quý hiếm được mệnh danh “thần dược” khiến nhiều người sửng sốt, thậm chí nghi ngờ. Bởi một lẽ, loại “biệt dược” xuất xứ ở độ cao 3.200m trên đỉnh Himalaya với giá trị hàng tỷ đồng/kg với số lượng có hạn, không phải có tiền cũng mua được hàng thật.

Thế nhưng, đó chính là thành quả của nhóm các nhà khoa học thuộc Trung tâm Đấu tranh sinh học (Viện Bảo vệ thực vật), mà người có công sức lớn nhất là Tiến sỹ Phạm Văn Nhạ – người đứng đầu Trung tâm Đấu tranh sinh học.

Năm 2006, trong một chuyến công tác, TS Nhạ có tới thăm Trung tâm phòng chống ung thư ở Mỹ và thấy các nhà khoa học Mỹ đang nghiên cứu sử dụng dược tính của nấm đông trùng hạ thảo trong điều trị ung thư.

Bằng mối quan hệ cá nhân, TS Nhạ đã mua được nấm giống với giá 1.000USD. “Rất nhiều người hỏi tại sao không mua giống của Trung Quốc, Ấn Độ, Nepan…, quê hương của đông trùng hạ thảo mà lại mua của Mỹ? Lý do là bởi đông trùng hạ thảo khai thác ngoài tự nhiên rất hiếm, chủ yếu ở độ cao 3.200m trở lên thuộc dãy núi Himalaya và vùng Tây Tạng, một số ít khai thác ở các dãy núi cao ở Ấn Độ và Nepan. Mỗi năm sản lượng thu được khoảng 80kg nên giá thành rất cao.

Sản phẩm đông trùng hạ thảo của Viện Bảo vệ thực vật của Tiến sỹ Nhạ

Với số lượng ít ỏi hàng năm thu được ở ngoài tự nhiên như thế thì ngay cả có sang bên các nước đó cũng chưa chắc đã mua được giống chuẩn. Trong khi đó, ở Trung tâm Phòng chống Ung thư Mỹ, tôi biết chắc chắn giống được chính các nhà khoa học của trung tâm này lấy tại dãy núi Himalaya” – TS Nhạ cho biết.

Ngặt một điều, Trung tâm Phòng chống Ung thư Mỹ chỉ bán giống chứ không bán công nghệ nhân giống. Sau khi có được giống nấm gốc, về Việt Nam, ông Nhạ cùng các đồng nghiệp phải nghiên cứu quy trình sản xuất giống. Rất nhiều các thí nghiệm, thực nghiệm thất bại đã xảy ra, nhưng cuối cùng sự kiên trì đã được đền đáp. Năm 2011, Viện Bảo vệ thực vật đã có được quy trình sản xuất nấm đông trùng hạ thảo thành công. “Căn phòng Tây Tạng” là cách gọi thân thuộc của cán bộ nghiên cứu dành cho căn phòng nuôi cấy đông trùng hạ thảo.

Theo TS Phạm Văn Nhạ, quy trình sản xuất đông trùng hạ thảo của Trung tâm Đấu tranh sinh học gồm rất nhiều bước, nhưng có thể tóm lược ở các công đoạn: chọn nhộng tằm – nguyên liệu đầu vào của quá trình nuôi trồng đông trùng hạ thảo. Nhộng mua về cắt vỏ kén lấy nhộng rồi nghiền nhộng pha với nước, sau đó đổ vào các lọ có chứa một ít gạo lứt, mang đi hấp khử trùng ở nhiệt độ khoảng trên 120 độ C trong vòng 30 phút.

Bước tiếp theo là cấy giống nấm vào lọ rồi chuyển vào phòng nuôi cấy. Thời điểm tiến hành các thực nghiệm, căn phòng nuôi cấy lúc nào cũng lép nhép nước, các yếu tố nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng trong phòng đều được điều chỉnh gần nhất với môi trường tự nhiên như ở Tây Tạng.

Đông trùng hạ thảo do con người sản xuất, dược tính thu được đảm bảo 90% chất lượng so với tự nhiên

Mỗi ngày, TS Nhạ trực tiếp đi kiểm tra chất lượng sống của từng lọ, lọ nào không đạt chất lượng là loại bỏ. Chỉ tay vào những lọ thủy tinh có các kích cỡ khác nhau, TS Phạm Văn Nhạ giải thích, tất cả đều là các lọ đông trùng hạ thảo đang được nuôi cấy, đang phát triển ở các độ tuổi khác nhau. Độ dài ngắn của các lọ là do thời gian phát triển và sinh trưởng. Thành phần và tỷ lệ nguyên liệu đầu vào là đồng nhất, sự khác biệt về hình thức chỉ là do sự điều chỉnh về ánh sáng và thời gian phát triển.

Hiện tại, Viện Bảo vệ thực vật đang sản xuất đông trùng hạ thảo với hai phương thức, một là ký sinh nấm trên vật chủ, trực tiếp nuôi cấy trên ký chủ nhộng tằm. Phương thức thứ hai là nuôi cấy công nghiệp, nhộng tằm sau khi được tuyển chọn, nghiền thành bột cho vào các lọ có chứa gạo lứt, khử trùng và ký nấm giống vào đó, giống như “gieo hạt” trên một mảnh đất đã có đủ dinh dưỡng.

TS Phạm Văn Nhạ giải thích, nhiều người vẫn cho rằng, đông trùng hạ thảo là sinh vật đặc biệt, ở dạng côn trùng vào mùa đông, còn mùa hè thì hóa thành cây cỏ nên mới có tên như vậy. Thực tế, đông trùng hạ thảo là một loại nấm ký sinh và gây bệnh trên côn trùng. Cuối thu đầu đông, chúng ký sinh gây bệnh trên côn trùng. Đến mùa hạ, khi nhiệt độ tăng lên, nấm phát sinh quả thể mọc thành dạng cây cỏ.

Tiến sỹ Phạm Văn Nhạ trong “căn phòng Tây Tạng” đ

Trong môi trường nhân tạo, có hai thành phần dinh dưỡng chính là dinh dưỡng nuôi nấm đông trùng hạ thảo phát triển và giá thể để đỡ thường là gạo lứt. Các nhà khoa học đã khử trùng hết yếu tố vi sinh vật bên ngoài, sau đó mới cấy nấm đông trùng hạ thảo vào bên trong với thời gian phát triển 60-75 ngày sẽ có được sản phẩm hoàn thiện. Còn trong môi trường nuôi cấy trên ký chủ, Viện Bảo vệ thực vật sử dụng nhộng tằm còn sống và đặt ở cơ sở uy tín không sử dụng hóa chất. Sau thời gian cấy vào bên trong nhộng, đông trùng hạ thảo sẽ phát triển thành hệ kín bên trong ký chủ và sinh ra hệ thống quả thể là các đầu tua ra bên ngoài với độ cao 4-5 cm. Màu đỏ tươi trên quả thể chính là chỉ thị của chất Cordycepin có chức năng phòng chống u xơ.

Tiến sĩ Nhạ cho biết, trong khi các sản phẩm bên ngoài được bán với giá một tỷ đồng mỗi kg thì Viện chỉ bán 100 – 120 triệu/kg với sản phẩm trên con ký chủ và ở dạng môi trường nhân tạo tương đương 7 triệu đồng/kg.

Giấu vợ con cầm sổ đỏ để nuôi đông trùng hạ thảo

Với đặc thù của các Viện nghiên cứu, những công trình, dự án khoa học mang tính tìm tòi, độ rủi ro cao, thường không đủ các điều kiện để được cấp chuẩn quy trình. Đề tài về đông trùng hạ thảo cũng như vậy. Thời điểm đầu làm nghiên cứu đưa đông trùng hạ thảo về Việt Nam để tìm ra phương pháp nuôi cấy, TS Nhạ đã phải bỏ tiền túi âm thầm thực hiện. Ông giấu vợ con mang sổ đỏ đi thế chấp ngân hàng để lấy tiền mua mẫu giống, máy móc… về thực nghiệm, số tiền lên đến tiền tỷ.

Ông Tiến sỹ sinh năm 1975 hồn nhiên chỉ vào lọn tóc dài vắt hờ hững trên vầng trán gần như là hói, tủm tỉm cười: “Các quy trình sản xuất tôi không viết ra giấy hoặc đánh vào máy tính. Mọi thứ ở trong cái đầu này”.

Rồi, như sợ có gì đó ngạo mạn gây hiểu lầm, ông chậm rãi giải thích: “Tôi không có ý định vừa làm nghiên cứu vừa làm kinh doanh bởi không thể nào cùng lúc làm tốt cả hai việc. Tôi sẵn sàng chuyển giao một cách rộng rãi nhưng chỉ chuyển giao cho những người, đơn vị có tâm. Nếu ai thật lòng quan tâm, chúng tôi sẽ hướng dẫn trực tiếp trong vòng vài tháng để đảm bảo sản phẩm làm ra phải đạt chất lượng. Đừng nghĩ rằng nuôi trồng đông trùng hạ thảo là lãi cao. Hiện chúng tôi bán ra thị trường là 700.000đ/lọ 70 – 80g, bù cho các chi phí thì không còn là mấy”.

Tiến sỹ Nhạ phân tích: Đông trùng hạ thảo tự nhiên, kể cả bên “cái nôi” Tây Tạng, Himalaya, Nepan…, nó chỉ có giá trị khi khai thác đúng mùa vụ, đúng tuổi trưởng thành. Một “con giống” tự nhiên, người dân bản địa vào rừng khai thác, hễ gặp cả to cả nhỏ đều mang về, vì nếu người này không khai thác, người khác sẽ khai thác. Khi đã chế biến nó lên, không ai phân biệt được loại nào có giá trị về dược liệu. Chỉ có những “con” đông trùng hạ thảo đủ tuổi khai thác (lấy kích cỡ để phân biệt) mới có giá trị về dược liệu.

Đông trùng hạ thảo rất tốt cho sức khỏe

Tại “đại bản doanh” sản xuất đông trùng hạ thảo “made in Việt Nam” của Tiến sỹ Nhạ, những hộp đông trùng hạ thảo đủ độ tuổi để khai thác, sẽ được chế biến bằng hai phương pháp sấy nhiệt và sấy lạnh. Trỏ tay vào một chiếc máy sấy bằng điện có kích cỡ như một chiếc máy giặt lồng ngang, Tiến sỹ Nhạ cho biết, một chiếc máy như thế này, một mẻ sấy khoảng 4 khay, sau 48 giờ sấy đủ tiêu chuẩn sẽ cho ra khối lượng thành phẩm đông trùng hạ thảo khô khoảng 300 gram. Thiết bị này giống như một máy hút chân không, hút hết độ ẩm trong nấm thành phẩm ra, cô thành đá. Ở một nhiệt độ thích hợp, sản phẩm thu được đảm bảo không bị biến đổi về chất.

“Phương pháp sấy nhiệt nếu không đúng lượng nhiệt tiêu chuẩn sẽ làm tiêu tan những dược tính của đông trùng hạ thảo. Cho nên, một phương pháp khác mà Viện Bảo vệ thực vật đang tiến hành song song, đó là sấy bằng phương pháp lạnh ở -70 độ C. Phương pháp sấy lạnh sẽ bảo đảm giữ an toàn 100% dược tính của đông trùng hạ thảo” – Tiến sỹ Nhạ cho biết.

Về dược tính của đông trùng hạ thảo khai thác tự nhiên so với đông trùng hạ thảo nuôi cấy nhân tạo, Tiến sỹ Nhạ cho biết: “Người tiêu dùng luôn nghĩ tự nhiên sẽ tốt hơn. Nhưng như tôi phân tích, trong tự nhiên có sự chọn lọc, nhưng quá trình khai thác, con người không biết chọn lọc mà thu lượm tất cả những gì trên đường mình thấy, nên vô tình để nó lẫn lộn cả những nấm chưa trưởng thành, chưa đến tuổi khai thác. Đông trùng hạ thảo do con người sản xuất, dược tính thu được đảm bảo 90% chất lượng so với tự nhiên. Chưa nói đến, các công đoạn sản xuất ngay từ yếu tố nguyên liệu đầu vào là chọn lọc loại ký sinh chủ, đã có sứ tuyển lựa. So sánh đông trùng hạ thảo nhân tạo và tự nhiên, giá trị không hơn nhau là mấy”.

Ông cũng cảnh báo, thị trường đông trùng hạ thảo Việt Nam hiện có tới 70% sản phẩm đang được quảng bá không rõ xuất xứ nguồn gốc. “Sản phẩm nào cũng đưa thông tin có nguồn gốc từ Tây Tạng, Himalaya. Nhưng tổng sản lượng đông trùng hạ thảo tự nhiên khai thác được ở Tây Tạng chỉ ở mức chưa đầy 100kg/năm, làm gì có đủ để đưa về Việt Nam bán”.

Ông cũng cho biết, sản phẩm chuẩn đông trùng hạ thảo có nguồn gốc Tây Tạng được chia làm 4 nhóm (A-B-C-D), căn cứ vào chiều dài quả thể. Loại A có chiều dài trên 3,5cm, giá bán trên 2,6 tỷ/kg, gấp rất nhiều lần mức giá hơn 1 tỷ đồng vẫn được quảng cáo. Loại có giá thành thấp nhất (xếp hạng D) có kích thước dưới 1,5cm khoảng 700 triệu đồng/kg – tuy nhiên, với kích thước này chưa đạt đủ dược tính như mong muốn. Đông trùng hạ thảo sau khi được “chế biến” sẽ ở ba dạng sản phẩm, đại diện cho 3 dạng đông trùng hạ thảo: dạng sợi khô – Đông Trùng Hạ Thảo Kim Lai, dạng nước – Đông Trùng Hạ Thảo Tổ Yến HIMA và dạng viên – Đông Trùng Hạ Thảo MAAMI.

Vì sao đông trùng hạ thảo được coi là “thần dược”?  

Theo Giáo sư, Viện sĩ, Tiến sĩ khoa học Đái Duy Ban – Nguyên giám đốc Trung tâm nghiên cứu Hóa Sinh ứng dụng Viện Khoa học Việt Nam – Chủ tịch Hội Hóa Sinh Y học Việt Nam: “Các phân tích hóa học cho thấy trong sinh khối của đông trùng hạ thảo có 17 acid amin khác nhau, nhiều nguyên tố vi lượng, 28 acids béo bão hòa và không bão hòa, các loại vitamin B1, B2, B12, E, K… và các chất vô cơ; hữu cơ như K, Na, Ca, Mg, Fe, Cu, Mn, Selen (Se)…, adenosine, selen, D-manitol,… có khả năng tăng cường hệ thống miễn dịch cho cơ thể, chống viêm nhiễm, bảo vệ thận, tim mạch, hỗ trợ kiểm soát đường huyết, tăng cường sinh lý, phục hồi sức khỏe, kích thích tinh thần hưng phấn, sung mãn,… thậm chí có thể hạn chế tác hại của tia tử ngoại, chất phóng xạ….  Đặc biệt, hoạt chất cordycepin trong đông trùng hạ thảo có khả năng hỗ trợ ức chế sự phân hạch các tế bào ung thư, hỗ trợ ngăn cản sự hình thành và lây lan của các tế bào ung thư, phục hồi tuyến tụy. Đây là dược chất có giá trị rất cao trong y học, là chỉ tiêu quan trọng nhất đánh giá sự quý hiếm của Đông trùng hạ thảo”.

Ông Ban cũng cảnh báo, tâm lý sính ngoại chưa chắc đã tốt: “Đến nay, đã phát hiện được hơn 400 loài nấm đông trùng hạ thảo thuộc chi cordyceps nhưng chỉ có 2 loài được chú trọng nghiên cứu nhiều nhất là Cordyceps sinensisCordyceps militaris do có giá trị dược liệu cao”. Nhiều người dân chỉ nhìn vào “giá trên trời” mà cho rằng chất cordycepin chỉ có ở đông trùng hạ thảo cordyceps sinensis tự nhiên, như loại đông trùng hạ thảo của Tây Tạng. Thực tế, cả hai loại đông trùng hạ thảo Cordyceps sinensisCondyceps militaris đều chứa hoạt chất chống ung thư cordycepin.

Mới đây nhất, Tạp chí khoa học và công nghệ lâm nghiệp số 4/2017 trong bài Nghiên cứu nuôi trồng nấm đông trùng hạ thảo trên giá thể tổng hợp và nhộng tằm cũng khẳng định: Loài Cordyceps militarishàm lượng hoạt chất có hoạt tính sinh như cordycepin tương đương, thậm chí còn cao hơn loài Sinensis. Như vậy, đông trùng hạ thảo của Việt Nam tự nuôi trồng có thể còn tốt hơn cả loại đông trùng hạ thảo tự nhiên của Tây Tạng.

GS.TS Đái Duy Ban cũng phân tích: Đông trùng hạ thảo tự nhiên Cordycep sinensis phần lớn chỉ được dùng để ăn trực tiếp. Hầu như không có cơ sở nào trên thế giới sử dụng nó để chiết xuất. Vì loài này ở dạng khô, lại rất hiếm, giá được thổi lên quá cao nên chiết xuất sẽ rất hao phí, đắt đỏ, chưa kể sẽ không đảm bảo thu được phần lớn các vi chất chứa đựng trong xác chủ thể và thân nấm. Đây cũng là nhược điểm khiến cho loài đông trùng hạ thảo này không được sử dụng để bào chế, chiết xuất trong các sản phẩm dược phẩm có tính ứng dụng cao. Rất nhiều các sản phẩm đông trùng hạ thảo uy tín trên thế giới đều chiết xuất cordycepin tinh chất từ Cordycep militaris.  Với sự tiến bộ của khoa học và công nghệ, kể từ  năm 1995, nhiều nước như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Mỹ , Malaysia… đã sản xuất được đông trùng hạ thảo trên quy mô công nghiệp.

Ở Việt Nam, mặc dù công nghệ nuôi trồng đông trùng hạ thảo còn khá mới mẻ, nhưng vài năm trở lại đây, một số nhà khoa học, các viện nghiên cứu, các doanh nghiệp đã liên tiếp nhập cuộc trong xây dựng công nghệ sản xuất đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris. Đây không chỉ là bước ngoặt lớn, mở ra ngành kinh tế mới – sản xuất đông trùng hạ thảo ở Việt Nam, mà còn giúp người dân có cơ hội được sử dụng những sản phẩm chất lượng tốt, giá thành phù hợp từ loại dược liệu quý này.

Việt Nam có bao nhiêu cơ sở sản xuất đông trùng hạ thảo?

Theo Tiến sỹ Phạm Văn Nhạ, Việt Nam có khoảng 20 cơ sở đang sản xuất đông trùng hạ thảo. Tuy nhiên, những cơ sở đảm bảo pháp nhân thì chưa thể kiểm soát được. Cùng với Viện Bảo vệ thực vật, các nhà khoa học ở Viện Hóa học – Vật liệu cũng nghiên cứu để sản xuất loại đông dược này. Hiện nay, Viện Hóa học – Vật liệu đã có thể chuyển giao công nghệ cho các doanh nghiệp sản xuất dược phẩm hoặc cho người nông dân. Với giá thành 60.000 đồng/lọ giống đông trùng hạ thảo, sau 60 – 70 ngày, giá bán sẽ là 500.000 – 700.000 đồng.

Thái Bình

Gửi phản hồi