San hô đen hay còn gọi là cây dương biển, cây roi điện như thế này dễ dàng tìm thấy ở cảng cá Hàm Ninh, hoặc chợ đêm Phú Quốc.

Trăm hay không bằng gặp may

Trong vai một hướng dẫn viên du lịch đưa nhóm khách từ TP.HCM ra Đảo Ngọc nghỉ dưỡng và tìm mua cây dương biển để về chế tác đồ trang sức và chữa bệnh nan y, chúng tôi được một người tên Hoàng (thị trấn Dương Đông, Phú Quốc) khuyên nên đến cảng cá Hàm Ninh – một xã làm nghề chài lưới đầu tiên trên đảo.

Trước đây, dưới thời Mạc Cửu, vùng đất này được đặt vào trấn Hà Tiên. Họ lấy nghề lặn bắt ngọc trai, hải sâm, san hô, giăng lưới để mưu sinh và duy trì cho đến ngày nay. Anh Hoàng còn cho biết cả trăm năm qua vùng biển Hàm Ninh được ngư dân khai thác hải sản vô tội vạ, khiến cho tài nguyên biển gần như cạn kiệt.

Cảng cá Hàm Ninh

Mấy năm gần đây bị kiểm soát, nhiều ngư dân đã rời bỏ Hàm Ninh sang vùng biển Campuchia để lặn bắt sản vật, mỗi tháng kiếm 30 – 40 triệu đồng nhưng công việc ấy quá gian nan bởi luôn phải đối diện với cái chết bất ngờ.

Theo lời chỉ dẫn, chúng tôi tìm đến nhà anh S. – người được cho là đang sở hữu gần một chục gốc cây dương biển. Sau hồi đắn đo, suy nghĩ, anh S. bộc bạch cho biết, thành tích gần 20 năm đi biển của mình giờ chỉ còn lại 4 gốc san hô đen, mỗi gốc nặng chừng 5 – 6kg.

Anh kể trong một lần đánh lưới quàng ngoài khơi, gần đảo Thổ Chu, lưới bị vướng không cách nào kéo lên được. Nghĩ tới tấm lưới cả trăm triệu bạc mắc kẹt dưới đáy biển, nếu cố sức kéo lên sẽ bị rách, anh S. cùng với một thợ lặn khác nhảy xuống biển kiểm tra. Ở độ sâu khoảng 50 mét, anh phát hiện mắc vào tấm lưới khủng là một cụm cây to chừng 2 chiếc chiếu, cao khoảng 5 tấc, hình thù giống cây dương trên cạn, nhưng có màu đen như than củi, được dân đi biển gọi là cây dương biển.

Anh cùng với người bạn vừa ra sức gỡ lưới, vừa cố tìm cách đưa loài cây này lên tàu. Tuy chưa biết giá trị của nó, nhưng thấy cũng đẹp, lạ, sau đó đem về đất liền chia nhau mang về chưng trong nhà. Tình cờ khoảng 1 năm sau, có một du khách trong lúc tham quan cảng cá Hàm Ninh, ghé qua và hỏi mua cây dương biển này với giá 2 triệu đồng.

Linh cảm của một người từng trải, cùng với quan sát thái độ phấn khích, thích thú của người hỏi mua, anh S. mường tượng ra giá trị của nó. Ngay sau đó, anh âm thầm cùng mấy người bạn lặn quay tàu ra biển “trục” hết cụm dương biển đem về. Thời điểm đó, chỉ có nhóm ngư dân của anh ở làng chài cổ Hàm Ninh là biết giá trị thực của cây dương biển, nên nhóm của anh tha hồ khai thác.

Mỗi chuyến đi kéo dài 25 – 30 ngày, mang về từ 500 – 700 kg (mỗi gốc nặng khoảng 2 – 6 kg), có chuyến mang về cả tấn. Lúc ấy cây dương biển chưa bị cấm khai thác, nên đồn biên phòng không kiểm soát. Chỉ sau vài ba chuyến, khách hàng của anh bỗng dưng từ Sài Gòn đổ ra tìm mua.

Các thương lái Trung Quốc lấy danh nghĩa đi thu mua hải sản cũng tìm cách tiếp xúc với anh để gom cây dương biển. Họ còn nói có bao nhiêu sẽ mua hết. Thậm chí, có chuyến đi về chưa tới cầu cảng đã có người cho tàu ra đón đợi. Cho đến khi đã có mối hàng, họ không ra Phú Quốc mà giao cho người đại diện ở Rạch Giá, Hà Tiên ra thu gom đem về và mang sang xứ người.

Sau nhiều chuyến mua bán ngon lành, nhóm anh S. mới phân biệt được giá trị của từng loại cây dương biển. Anh cho biết, cây dương biển có 3 loại: Cây dương liễu, hay còn gọi cây dương thiệt, có giá trị nhất; kế đến là cây dương đen (cây dương giả) và cây roi điện (nhỏ bằng chiếc đũa, thẳng giống roi điện). Anh nói vào thời điểm năm 2000, cây dương biển có giá 2 triệu đồng/kg.

Khoảng 5 năm trở lại đây, ngư dân ở Phú Quốc hầu như ai cũng biết giá trị kinh tế của loài cây này. Nhà nước cấm khai thác, biên phòng kiểm tra gắt gao nhưng không thể kiểm soát được những tay “săn” hàng từ đất liền ra để mua bán, thu gom, nhất là các tay buôn từ Sài Gòn, Rạch Giá, Hà Tiên ra. Họ đủ khôn ngoan để đưa chúng vào đất liền một cách trót lọt. Vào thời điểm này, cây dương biển có giá lên đến 6triệu đồng/kg, nhưng không phải muốn là có để mua.

Mặc dù bán có giá nhưng giới ngư dân cũng chỉ biết người mua về làm vật trang trí, hoặc chế tác đồ trang sức như xâu chuỗi, nhẫn, ống điếu… Nhiều gốc dương lớn cỡ 5, 6kg trở lên, họ để nguyên, đánh bóng rồi đem chưng trong nhà giống như đại gia chơi đồ cổ. Giới kinh doanh đồ trang sức cho rằng san hô đen dùng chế tác đồ nữ trang rất đẹp và có giá trị mà ngày xưa giới vương giả rất ưa dùng.

Hiện ở Phú Quốc cây dương đen không bán công khai, nhưng nếu có nhu cầu thì cũng có thể tìm đến những nơi bán hàng lưu niệm cho du khách. Còn với cây roi điện, bất cứ ai có nhu cầu đều có thể tìm thấy tại chợ đêm Dinh Cậu, hoặc bến cảng cửa biển Hàm Ninh… Chúng được cột thành từng bó bày bán công khai. Người bán còn tận tình giới thiệu cách sử dụng “cây roi điện” trong việc chữa trị bệnh viêm xoang và một vài chứng bệnh thông thường khác. Người mua thì tin dùng, còn tác dụng dược  tính như người bán nói thì chưa được giới y học công nhận.

Biển Tây cạn kiệt san hô đen

Một thợ lặn kỳ cựu ở Hàm Ninh cho biết hiện nay cây dương biển ở vùng biển Phú Quốc vẫn còn, nhưng không nhiều. Chúng mọc thành từng cụm trên những triền đá, rặng san hô dưới đáy biển; chủ yếu tập trung quanh đảo Thổ Chu, Hòn Thơm và vùng đá ngầm ngoài khơi giáp Campuchia. Thợ lặn cho rằng chúng nằm rời rạc, lặn không có hiệu quả, mỗi chuyến đi lặn “đỏ con mắt” cũng chỉ mang về vài ba kg được coi là may mắn, nhưng chủ yếu là cây dương giả, cây roi điện, giá trị không cao.

Thế nên giờ đây, những ngư dân chuyên đi lặn tìm loài cây quí hiếm này hầu hết đã giải nghệ. Một số ít thợ lặn còn lại chuyển sang hành nghề ở vùng biển Campuchia, Malaysia và Thái Lan. Có chuyến họ mang về những cây dương khủng, lên đến cả chục kilogam. Lặn ở những vùng biển này, không dùng kinh nghiệm hay suy đoán như lặn biển trong nước mà dùng máy tầm ngư để dò, phát hiện mới lặn xuống.

Một trong những gốc cây Dương biển (san hô đen) ở nhà anh S. còn lưu giữ.

Những chuyến đi lặn “xuyên quốc gia” thường kéo dài 1-2 tháng, mỗi lần về mang theo 500 – 700 kilogam san hô đen. Ở những vùng biển này, thợ lặn phải lặn ở độ sâu ít nhất là 50m, nhưng gần đây, số san hô đen thu về ngày càng ít. Không ít thợ lặn chuyên nghiệp đã phải bỏ mạng, chết lâm sàng, một số bị liệt, hoặc gánh di chứng nhức mỏi xương khớp do sức ép lớn của nước.

Anh S. nói, những người bạn lặn mà anh quen biết trên biển những năm 2000 – 2010, có đến vài chục người, tất cả đều trong độ tuổi 20 – 25, nhưng đến nay còn sống vỏn vẹn 6 người. Họ trôi dạt sang Campuchia sắm ghe tàu làm chủ chứ không trực tiếp lặn nữa. Còn lại, họ đã chết vì lặn biển tìm dương ở nhiều vùng biển khác nhau. Chưa kể, những tay thợ lặn “xuyên quốc gia” này đều là “lặn chui”, nên nếu bị nhà chức trách phát hiện, bắt giữ thường bị tịch thu đồ nghề và đôi khi phải tự “chuộc mạng” mới mong về để gặp lại cha mẹ, vợ con.

Anh S. giải nghệ cách đây nhiều năm. Những cây dương mà anh có được trước đây, giờ cũng bán dần bán mòn để lấy tiền chữa bệnh xương khớp – di chứng của thời gian dài lặn biển săn san hô đen, dẫu rằng bây giờ anh chưa đầy 60 tuổi.

Cao Thục Đoan

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here