Cây thổ phục linh

Hải Thượng Lãn Ông viết về thổ phục linh như sau:

“Thổ phục linh là củ khúc khắc

Ngọt nhạt, tính bình, trị đắc lực

Mạnh gân, khỏe vị, thu miệng ghẻ

Đuổi phong, trừ thấp, rất có sức”.

Còn Tuệ Tĩnh thì viết: “Thổ phục linh có vị ngọt nhạt, không độc, tác dụng làm cứng gân, mạnh dạ dày, trị giang mai và phong thấp”. Thổ phục linh là cây sống lâu năm, dây leo dài 4-5m, có khi tới 10m, có nhiều cành mảnh, không gai. Rễ củ vặn vẹo. Lá mọc so le, hình bầu dục thuôn, đầu nhọn, dài từ 5-12cm, rộng từ 1-15cm, cuống lá dài 1cm.

Cụm hoa ở nách lá. Tán đơn độc, có 20-30 hoa, hoa nhỏ màu lục nhạt, cuống hoa dài hơn cuống tán. Hoa đực và hoa cái riêng rẽ. Quả mọng hình cầu, gần như 3 cạnh, có 3 hạt, quả chín có màu tím đen. Cây ra hoa vào tháng 5-7, có quả tháng 8-12.

Thổ phục linh là cây mọc hoang thường gặp ở vùng đồi núi rừng thưa, thung lũng, từ các tỉnh miền núi Tây Bắc, dọc Trường Sơn cho đến các tỉnh Nam Trung Bộ. Cây phát triển tốt ở vùng đất đỏ Tây Nguyên, người ta thu hái thân rễ tươi quanh năm, nhưng tốt nhất là vào mùa hè, mùa thu. Đào thân rễ về, cắt bỏ rễ con, rửa sạch, phơi hoặc sấy khô. Có thể ủ mềm, thái lát mỏng rồi phơi hoặc sấy khô để làm vị thuốc Thổ phục linh.

Người Trung Quốc sử dụng Thổ phục linh từ rất lâu đời. Sách Trung Quốc thường dụng Trung thảo dược viết: “Thổ phục linh có tác dụng thanh nhiệt giải độc, trừ thấp, dùng cho các chứng mụn nhọt, rôm sẩy, nhiệt độc sưng lở, chứng thấp chẩn (da nổi những hột lấm tấm đỏ, rát, ngứa do nóng ẩm gây ra) chứng xích bạch đới, chứng lâm trọc (đi tiểu đục, đường tiểu sưng đau), chứng cước khí (bàn chân phù nể, đau nhức), chứng gân cốt co rút, nhức mỏi, đau tê, các khớp xương không co duỗi được, ngoài ra còn dùng trị giang mai, nhiễm độc thủy ngân”.

Các lương y thường dùng Thổ phục linh để trị tiêu hóa không bình thường, đau bụng, tiêu chảy, viêm thận, viêm bàng quang, phong thấp, viêm khớp, chấn thương do té ngã, mụn nhọt độc, lở ngứa, viêm da có mủ, giang mai, vẩy nến, tổ địa, lao hạch, giải độc cơ thể, chống dị ứng, lợi tiểu, làm ra mồ hôi. Liều dùng 15-20g dạng thuốc sắc hoặc hoàng tán. Khi uống thuốc có Thổ phục linh không uống trà hoặc chè xanh.

Trong tất cả các loại thảo dược dùng để khử độc thanh nhiệt, trừ thấp tiêu viêm, thổ phục linh được coi là loại thuốc trừ độc rất hiệu quả, xứng với tên gọi là tướng quân trừ độc. Chỉ riêng việc người ta dùng nó để trị bệnh giang mai cũng đủ nói lên công dụng mạnh mẽ của nó.

Tuy ngày nay có nhiều tân dược đặc trị giang mai, nhưng các lương y vẫn còn dùng Thổ phục linh trong bài quốc quy linh cao để trị bệnh giang mai. Bài thuốc này còn dùng để trừ thấp độc, làm sạch máu, trị các bệnh ngoài da. Người ta còn chế Phục linh cao để trị thấp độc ngoài da, nhọt độc, hắc lào, ghẻ lở, gồm các vị sau: Thổ phục linh 2kg, rễ cỏ tranh 600g, tang chi 600g, sinh địa hoàng 200g.

Thổ phục linh hầm thịt heo

Cho tất cả thuốc đã cắt lát mỏng hoặc giã nát vào 1 cái nồi đất lớn, đổ nhiều nước, đun lửa to liên tục 8h, sau đó lọc lấy nước thuốc, bỏ bã, đổ nước thuốc vào 1 cái nồi khác, dùng lửa nhỏ cô lại thành cao. Liều dùng 6-8 thìa canh pha nước sôi để uống, chia làm 2 lần sáng chiều, trước bữa ăn 1-2h. Phục linh cao còn trị phong thấp, đau nhức tay chân, dị ứng, đại tiện bị rối loạn.

Bài thuốc có Thổ phục linh dùng trị phong thấp, gân cốt đau tê: Thổ phục linh 20g, thiên niên kiện 8g, tang chi 10g, lá lốt 8g, cốt toái bổ 10g, hà thủ ô 12g, đinh lăng 12g, trần bì 6g, bạch chỉ 6g. Sắc với 700ml nước, còn 250ml, chia 2 lần uống trước bữa ăn.

Ngoài ra người ta còn dùng Thổ phục linh làm thực phẩm trong các món ăn trị bệnh viêm khớp như sau:

      Thổ phục linh hầm thịt heo

Thịt heo nạc 160g, Thổ phục linh 80g, sinh địa 20g, trần bì 1 miếng nhỏ, muối biển vừa đủ. Thịt heo rửa sạch cắt thành những thỏi như ngón tay. Thổ phục linh, sinh địa, trần bì tất cả rửa sạch. Nấu nửa lít nước trong nồi đất cho sôi, đổ các thứ trên vào, đậy kín. Hầm khoảng 2h, nêm thêm chút muối vừa ăn rồi nấu sôi lần nữa là được. Ăn nóng. Món này có tác dụng bổ dưỡng lại tiêu viêm, tiêu độc rất tốt. Có khi người ta dùng thêm mai rùa hoặc da heo để tăng cường tác dụng của món ăn này. Phụ nữ có thai và người tì vị hư hàn không dùng được.

Thổ phục linh, hạt sen, long nhãn

Hạt sen 50g, Thổ phục linh 8g, long nhãn 12g, củ sen 50g, tàu hũ ky 100g, muối biển vừa đủ. Hạt sen ngâm nước khoảng 30 phút, luộc sơ qua rồi vớt ra để ráo. Thổ phục linh, long nhãn, củ sen, tàu hũ ky rửa sạch. Cho tất cả vào 1 cái thố, đổ nước ngập quá mặt khoảng 3cm, đậy nắp rồi chưng cách thủy 2h, nêm thêm ít muối rồi chưng thêm 10 phút là được. Ăn nóng.

Món này có tác dụng kiện tỳ, bổ dưỡng, tiêu độc, an thần, trừ thấp rất tốt, còn rất tốt cho những người bị suy tim, mất ngủ, hồi hộp, lo âu, ngủ hay gặp ác mộng, người bị phong thấp đau nhức các khớp xương.

Chú ý cần phân biệt Thổ phục linh với 1 số cây trong họ kim cang khác như kim cang lá quế, kim cang lá mỏng, kim cang lá thuôn, kim cang lá xoan, kim cang Trung Quốc, kim cang Campuchia cũng được dùng để thay thế Thổ phục linh nhưng tác dụng kém hơn.

Thổ phục linh là 1 dược liệu dễ kiếm, rẻ tiền nên không cần dùng các loại kim cang khác để thay thế. Các chợ ở Tây Nguyên bán rất nhiều, những người bị viêm khớp có thể mua nhiều để dự trữ.

Bác sĩ gia đình

Gửi phản hồi